Tıbbi ve Aromatik Bitkiler

1. Tanımlar ve kullanım alanları

• Tıbbi bitki: Bitkinin bir kısmı ya da ondan elde edilen etkili maddeler, insan ve hayvanlarda hastalıkların tedavisinde ya da korunmada kullanılan bitkidir.
• Aromatik bitki: Hoş koku ve tat veren, genellikle uçucu yağ içeren bitkidir; gıda, parfüm ve kozmetikte kullanılır.
• Baharat: Yiyeceklere tat, koku ve renk vermek için kullanılan, çoğunlukla kurutulmuş bitki kısımlarıdır.
• Drog: Bitkinin tedavide kullanılmak üzere kurutulmuş kısmıdır: kök, rizom, kabuk, yaprak, çiçek, meyve, tohum ya da çiçekli toprak üstü kısmı (herba).
• Etken madde: Bitkinin tedavi edici, kokulu ya da tat verici etkisini sağlayan kimyasal bileşiklerdir.

Tıbbi ve aromatik bitkilerin kullanım alanları çok geniştir: ilaç ve bitkisel ürünler, gıda (baharat, bitki çayı, meşrubat, şekerleme, çiklet, aroma maddeleri), kozmetik ve parfüm, kişisel bakım ve temizlik ürünleri, boya ve tarımda doğal böcek uzaklaştırıcı ve bitki koruma ürünleri. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre dünyada yaklaşık 20 bin bitki türü tıbbi amaçla kullanılmaktadır. Gelişmekte olan ülkelerde milyarlarca insan için tıbbi bitkiler hâlâ temel tedavi kaynağıdır; gelişmiş ülkelerde de bu bitkilere ilgi giderek artmaktadır.

2. Tarihçe

Tıbbi bitkilerin kullanımı insanlık tarihi kadar eskidir. Bilinen en eski kaynak, Çin hükümdarı Shen Nong’a atfedilen bitki kitabıdır. Sümer ve Mezopotamya kil tabletlerinde kekik, nane, rezene, safran, haşhaş ve hardal gibi bitkilerle tedavi tarifleri yer alır. Hitit tabletlerinde Anadolu’da yetişen meyankökü, defne, mersin, haşhaş ve sarımsak gibi bitkilerin yanında dışarıdan getirilen droglar da kayıtlıdır.

• Hipokrat: Yaklaşık 400 bitkiyi tedavide kullandı; “besinin ilacın, ilacın besinin olsun” sözü ona atfedilir.
• Dioskorides (MS 1. yüzyıl): Anadolu’da yetişmiş Yunan hekim; yaklaşık 600 bitkiyi tanımladığı De Materia Medica adlı eseri yüzyıllarca temel kaynak oldu.
• Galenos (MS 129, Bergama): Modern farmakognozinin temellerini attı; hazırladığı ilaçlara bugün de “galenik preparat” denir ve eczacılığın babası kabul edilir.
• Ebu Bekir er-Razi ve İbn-i Sina: İslam dünyasında tıbbi bitkiler listeleri ve İbn-i Sina’nın tıp ansiklopedisi El-Kanun ile bilgiyi geliştirdi.
• Paracelsus (16. yüzyıl): Farmasötik kimyanın temellerini attı.

19. yüzyılda bitkilerden etken maddeler saf olarak elde edilmeye başlandı. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra sentetik ilaçlar öne çıkmış olsa da, son yıllarda doğal ürünlere talep yeniden artmaktadır.

3. Türkiye’de tıbbi ve aromatik bitkiler

Türkiye florasında 174 familyaya ait 1.251 cins ve 12 binden fazla tür ve tür altı takson bulunur; bunların yaklaşık üçte biri yalnızca Türkiye’de yetişen endemik bitkilerdir. Bu zenginlik, ülkemizin Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan olmak üzere üç bitki coğrafyası bölgesinin kesiştiği yerde bulunmasından ve birçok bitkinin gen merkezi olmasından kaynaklanır.

Ülkemizde 350 kadar tıbbi ve aromatik bitki türünün iç ve dış ticareti yapılır ve bunlardan yaklaşık 150’si ihraç edilir. Ancak bu türlerin yalnızca 20 kadarının tarımı yapılır; geri kalanlar büyük ölçüde doğadan toplanır. Kekik, defne, adaçayı, ıhlamur, kimyon, anason, haşhaş tohumu ve kuşburnu başlıca ihraç ürünleridir; Türkiye dünya kekik ve defne ticaretinin önemli bir kısmını tek başına karşılar.

Tıbbi ve aromatik bitkiler 2015’te ilk kez tarımsal destekleme kapsamına alınmış, kekik, lavanta, çörek otu ve adaçayı gibi bitkilerin tarla tarımı hızla artmıştır. Tarımı yapılanlar içinde haşhaş, kimyon, anason, kekik ve yağ gülü ilk sıralarda yer alır.

Kekik, nane, adaçayı, biberiye, fesleğen, lavanta, safran, kimyon, anason ve çörek otunun Türkiye’deki üretimi ve yetiştiriciliği ziraatciyiz.net’in Tıbbi ve Aromatik Bitkiler bölümünde ayrı ayrı anlatılmaktadır.

4. Sekonder metabolitler ve etken maddeler

Bitkilerin büyüme ve gelişme için ürettiği şeker, protein ve yağ gibi maddelere primer metabolitler denir. Etken maddelerin çoğu ise sekonder metabolitlerdir: bitkiyi otçullara, bakteri ve mantarlara karşı korur, tozlayıcı böcekleri çeker ve sıcaklık, su, ışık gibi stres faktörlerine karşı dayanıklılık sağlar. İnsan bu maddelerden ilaç, aroma ve koku maddesi olarak yararlanır.

5. Sınıflandırma

Tıbbi ve aromatik bitkiler farklı ölçütlere göre sınıflandırılabilir:

• Familyalarına göre: Ballıbabagiller (Lamiaceae), maydanozgiller (Apiaceae), papatyagiller (Asteraceae) gibi.
• İçerdikleri etken maddelere göre: Uçucu yağ, glikozit, saponin, alkaloit, flavonoit ve tanen içeren bitkiler.
• Kullanım alanlarına göre: Baharat, ilaç, parfüm, keyif ve uyarıcı bitkiler; zamk, reçine, tanen, boya ve insektisit bitkileri.
• Yararlanılan organlarına göre: Kök ve rizomu (meyan, kediotu), yumrusu (salep, çöven), kabuğu (tarçın, söğüt), yaprağı (nane, adaçayı), herbası (kekik), çiçeği (safran, lavanta, papatya), meyve ve tohumu (anason, kimyon, kişniş), zamkı (geven kitresi) ya da sütü (sütleğen) kullanılanlar.
• Farmakolojik etkilerine göre: Sinir sistemine, kan dolaşımına, sindirime, solunuma ve üreme sistemine etki edenler.

6. Ekolojik istekler ve etken madde

Tıbbi ve aromatik bitkilerde yalnızca verim değil, etken madde miktarı ve bileşimi de çevre koşullarından güçlü biçimde etkilenir. Aynı tür farklı bölgelerde yetiştiğinde farklı kalitede ürün verebilir.

• Işık: Fotosentez için gereken enerjiyi sağlar; yetersiz ışıkta bitki küçük kalır ve bileşimi değişir. Genellikle güneşli koşullar uçucu yağ miktarını artırır.
• Sıcaklık ve su: Bitkinin gelişme hızını ve etken madde birikimini etkiler. Hafif su stresi bazı türlerde uçucu yağ oranını artırabilir, ama verimi düşürür.
• Toprak: Besin durumu, pH ve tuzluluk hem verimi hem bileşimi etkiler.
• Rakım: Yükseklik arttıkça sıcaklık ve ışık değiştiği için etken madde içeriği de değişir; biberiyede uçucu yağ oranının kıyıdan uzaklaştıkça ve yükseldikçe azalması buna örnektir.

Bu yüzden kültüre alınacak bir türün ekotipi ve yetiştirileceği bölge seçilirken etken madde içeriği de mutlaka dikkate alınmalıdır.

7. Doğadan toplama ve kültüre alma

Tıbbi ve aromatik bitkiler üç yolla üretilir: tarımı yapılarak, organik tarım kapsamında ve doğadan toplanarak. Türkiye’de doğadan toplanan bitkiler Orman Genel Müdürlüğü tarafından “odun dışı orman ürünleri” olarak değerlendirilir; defne, kekik, ıhlamur, sumak ve çiçek soğanları bu kapsamdadır.

Özellikle salep, çiğdem ve kardelen gibi soğanlı ve yumrulu bitkiler, ticari amaçlı sökümler nedeniyle tehdit altındadır; bazı türlerin ticareti uluslararası CITES sözleşmesiyle sınırlandırılmıştır. Artan talebin karşılanması, biyolojik çeşitliliğin korunması ve standart ürün elde edilmesi için en doğru yol, doğadan aşırı toplanan türlerden başlayarak kültüre almaktır.

Doğadan toplamada dikkat edilecekler

• Toplama, etken maddenin en yüksek olduğu dönemde yapılmalı: yapraklar çiçeklenme döneminde; çiçekler türe göre tomurcukta ya da açtıktan sonra; kök ve yumrular toprak üstü kısımlar kuruduktan sonra; kabuklar yapraklar döküldükten sonra ya da ilkbaharda su yürümeye başladığında; meyve ve tohumlar olgunlaşınca.
• Bitkiler yağmurlu bir günde ya da üzerinde çiğ varken toplanmamalı (kabuklar yağmurdan sonra toplanabilir).
• Bir alandaki bitkilerin tamamı toplanmamalı, yenilenmeye yetecek kadar bitki ve tohum bırakılmalıdır.
• Yol kenarları ve kirli alanlardan toplanmamalı; benzer görünüşlü, zehirli türlerle karıştırılmamalıdır.

8. Yetiştiricilik ilkeleri

Tıbbi ve aromatik bitkilerin yetiştiriciliğinde tarla bitkilerindeki genel ilkeler geçerlidir; bunlara ek olarak şu noktalar önemlidir:

• Üretim materyali: Bazı türler tohumla (anason, kimyon, çörek otu, fesleğen), bazıları ise yabancı döllendikleri ya da tohum vermedikleri için çelik, stolon, rizom ya da soğanla (kekik, nane, lavanta, biberiye, safran) üretilir. Tohumları çok küçük olan türlerde fideyle üretim yapılır.
• Tescilli çeşit ve ekotip: Etken madde içeriği yüksek ve tekdüze ürün için tescilli çeşit ya da seçilmiş ekotip kullanılmalıdır. TAGEM enstitüleri ve üniversitelerin geliştirdiği çeşitler giderek artmaktadır.
• Yabancı ot mücadelesi: Bu bitkilerin çoğu için ruhsatlı herbisit bulunmadığından mücadele çoğunlukla çapa ve elle yolma ile yapılır; dikimden önce tarlanın iyice temizlenmesi gerekir.
• Gübreleme: Fazla azot vejetatif gelişmeyi artırırken bazı türlerde etken madde oranını düşürebilir; gübreleme toprak analizine göre yapılmalıdır.
• İyi tarım ve organik tarım: İlaç kalıntısı ve ağır metal gibi kalite ölçütleri bu ürünlerde çok önemli olduğu için iyi tarım uygulamaları ve organik üretim, pazar değerini artırır.

9. Hasat

Tıbbi bitkiler belirli dönemlerde etken maddece en zengindir; hasadın tam zamanında yapılması verim kadar kaliteyi de belirler. Genel olarak:

• Uçucu yağ içeren bitkiler çiçeklenme başlangıcında ya da tam çiçeklenmede hasat edilir; bulutlu havalar uygundur.
• Alkaloit içeren bitkiler kuru ve güneşli havalarda, çiçeklenme başlangıcında hasat edilir; alkaloit oranı genellikle öğleden önce yüksektir.
• Glikozit içeren bitkiler (yüksük otu gibi) ilk yıl rozet döneminde, ikinci yıl çiçek tomurcukları açılırken en kaliteli drogu verir.
• Çiçekler kuru havada, öğleden önce toplanır ve hemen kurutma yerine götürülür.
• Meyve ve tohumlar tam olum döneminde, kök ve yumrular bitkinin dinlenme dönemine girdiği zaman hasat edilir.

10. Kurutma ve depolama

Hasat edilen taze bitki çok su içerir; bekletilirse kızışır, küflenir ve etken maddeler kaybolur. Bu yüzden hemen kurutulmalıdır.

• Doğal kurutma: Gölgede ya da güneşte, havadar yerlerde, bitkiler ince tabakalar hâlinde serilerek ve aralıklarla alt üst edilerek yapılır. Uçucu yağ ve renk maddesi içeren bitkiler doğrudan güneşte kurutulmamalıdır.
• Yapay kurutma: Sıcak hava ya da kızılötesi ışınlarla, sıcaklığı ayarlanabilen kurutucularda yapılır.

Kurutulmuş ürün kalıntı nemi yaklaşık yüzde 8–12 olacak şekilde, serin, karanlık, kuru ve havadar depolarda, ışık ve nem geçirmeyen ambalajlarda saklanmalıdır. Uçucu yağlı droglar ağzı sıkıca kapalı kaplarda tutulmalı, başka kokulu maddelerle aynı yerde depolanmamalıdır. Depolama süresi uzadıkça etken madde miktarı azalır.

11. Uçucu yağların elde edilmesi

Uçucu yağlar bitkinin salgı tüyleri, salgı cepleri, salgı kanalları ve salgı hücrelerinde küçük damlacıklar hâlinde birikir. Başlıca elde etme yöntemleri şunlardır:

• Su ve su buharı distilasyonu: En yaygın yöntemdir. Bitki suyla ya da su buharıyla ısıtılır; buharla birlikte sürüklenen uçucu yağ soğutularak yoğunlaştırılır ve sudan ayrılır. Lavanta, kekik, nane ve gül yağı böyle elde edilir.
• Soğuk sıkma: Turunçgil kabuklarındaki uçucu yağlar ısıtılmadan, sıkılarak elde edilir.
• Çözücülerle ekstraksiyon: Isıya dayanıksız ve çok az uçucu yağ içeren çiçeklerde (örneğin yasemin) uygulanır.

Uçucu yağlar genellikle renksiz ya da açık sarıdır, sudan hafiftir, suda çok az çözünür, alkol ve organik çözücülerde iyi çözünür. Işık ve havayla temas ettikçe renkleri koyulaşır ve bozulurlar; bu yüzden koyu renkli, ağzı kapalı cam şişelerde saklanır.

12. Kalite ve güvenli kullanım

Tıbbi bitkilerden elde edilen ürünlerin kalitesi; doğru türün kullanılmasına, etken madde miktarına, nem, kül ve yabancı madde oranına, ilaç kalıntısı ve mikrobiyolojik yük gibi ölçütlere bağlıdır. Bu ölçütler farmakopelerde ve uluslararası standartlarda tanımlanmıştır.

13. Sektörün sorunları ve öneriler

Başlıca sorunlar

• Ticareti yapılan türlerin çoğunun doğadan, çoğu zaman bilinçsizce toplanması ve bazı türlerin yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalması.
• Standart kalitede ve yeterli miktarda hammadde üretilememesi; ürünlerin büyük kısmının işlenmeden, ham olarak ihraç edilmesi.
• Yöresel ekotiplerin tescil ve standardizasyonunun yapılmaması, markalaşamama.
• Pazar garantisi olmaması, üretici örgütlenmesinin ve bilgisinin yetersizliği.

Öneriler

• Doğadan aşırı toplanan ve ihracatta önemli olan türlerden başlayarak kültüre alma ve ıslah çalışmalarının hızlandırılması.
• Türlerin ülke çapında envanterinin çıkarılması ve endemik türler için standartların oluşturulması.
• Organik ve iyi tarım uygulamalarıyla standart hammadde üretimi, sözleşmeli üretim ve üretici eğitimi.
• Ürünlerin işlenerek (uçucu yağ, ekstrakt, paketli ürün) katma değerinin artırılması.

Türkiye’de bu alandaki çalışmaları tanıtan tıbbi bitki bahçeleri de vardır: 2005’te açılan İstanbul’daki Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi (700’ü aşkın tür), Adana’daki Çukurova Üniversitesi Ali Nihat Gökyiğit Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Bahçesi ve Antalya’daki Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü koleksiyon bahçesi bunların başlıcalarıdır.

Kavramlar sözlüğü

Tıbbi bitki

Bir kısmı ya da etken maddesi tedavide kullanılan bitki.

Aromatik bitki

Hoş koku ve tat veren, genellikle uçucu yağ içeren bitki.

Drog

Bitkinin tedavide kullanılmak üzere kurutulmuş kısmı.

Herba

Bitkinin çiçekli toprak üstü kısmı.

Etken madde

Bitkinin tedavi edici, kokulu ya da tat verici etkisini sağlayan bileşik.

Primer metabolit

Bitkinin büyüme ve gelişmesi için ürettiği temel madde (şeker, protein, yağ).

Sekonder metabolit

Bitkiyi korumak ve çevresiyle ilişkisini düzenlemek için üretilen, etken maddelerin çoğunu oluşturan bileşik.

Uçucu yağ

Distilasyonla elde edilen, kuvvetli kokulu, uçucu yağımsı karışım.

Terpen

Uçucu yağların büyük kısmını oluşturan, izopren birimlerinden kurulu bileşik grubu.

Alkaloit

Halka yapısında azot içeren, güçlü fizyolojik etkili bitkisel baz.

Glikozit

Şeker ve şeker olmayan bir kısımdan oluşan bileşik.

Saponin

Suyla köpük yapan bitkisel bileşik.

Tanen

Buruk tat veren fenolik bileşik.

Endemik

Yalnızca belirli bir bölgede doğal olarak yetişen.

Ekotip

Bir türün belirli bir bölgenin koşullarına uyum sağlamış yerel formu.

Kültüre alma

Doğada yetişen bir bitkinin tarımının yapılması.

Odun dışı orman ürünü

Ormanlardan elde edilen, odun dışındaki ürünler; doğadan toplanan tıbbi bitkiler bu kapsamdadır.

Su buharı distilasyonu

Uçucu yağların buharla sürüklenip yoğunlaştırılarak elde edildiği yöntem.

Farmakope

İlaç ve drogların kalite ölçütlerini tanımlayan resmî kitap.

Galenik preparat

Bitkisel droglardan hazırlanan ilaç; adını Galenos’tan alır.

Kendini dene

Her soruda bir seçeneğe tıkla; doğru cevap ve açıklaması hemen görünür.